Siyer Kaynakları

“Neden Siyer Öğrenmeliyiz?” sorusu ile işin amacını; “Nasıl Siyer Öğrenmeliyiz?” sorusu ile de işin usulünü belirlemeye çalışmıştık. Bu dersimizin konusu kaynaklardır.

İlk Dönemin Genel Bir Özeti

Siyer alanında çok önemli rivayetleri bize sunan en önemli şahsiyet, hiç şüphesiz Hicri 94 yılında vefat eden Urve ibn Zübeyr’dir. Hz.Urve, Efendimiz’in halası Safiye’nin torunu, yani büyük sahabi Zübeyr ibn Avvam’ın oğludur. İki büyük İslam kadının ellerinde yetişmiştir. Biri annesi Hz. Esma, diğeri ise teyzesi Hz. Aişe’dir. Hz. Urve bu yakınlığın verdiği avantajı sonuna kadar kullanmış, özellikle Aişe validemizin engin bilgisinden oldukça istifade etmiş ve bunları sonraki nesillere aktarmıştır.

Hafız Zehebi, Hz. Urve’nin bu alanda ki bilgisinin düzeyini belirtme adına onun için; “Siyer ilmini çok iyi bilen biriydi” demektedir. Hz. Urve’nin bu alanda söyledikleri yada yazdıkları ne yazık ki, şu an elimizde bağımsız bir kitap halinde yoktur. Genellikle çeşitli kaynaklarda dağınık bir halde ondan nakiller yapılmıştır. Ama bu alanda ilk olması hasebi ile Urve ibn Zübeyr’in yeri siyer ilminde hep farklı olmuştur.

Urve ibn Zübeyr’den, İmam Zühri’ye gelene kadar onlarca âlim siyer alanında takdire şayan gayretler ortaya koymuşlardır. Mesela, bu alanda en başa yazacağımız isimlerden biri de hiç şüphesiz meşhur sahabî Hz. Osman’ın oğlu, Eban ibn Osman’dır. (ö.105) Yine Şa’bî (ö.109), Vehb b. Münebbih (ö.114), Asım b. Ömer b. Katade (ö.121) ve Hz. Urve’nin oğlu Hişam b. Urve b. Zübeyr (ö.146) bunlardan bir kaçıdır.

Burada adı geçen ilk dönem âlimlerimizin de ne yazık ki, yazıp söyledikleri tam metinleri ile elimizde yoktur. Ancak sonraki dönemlerde yazılmış eserlerde bu âlimlerden oldukça bol miktarda nakiller yapılmıştır.

Muhammed b. Müsellem b. Şihab ez-Zühri’ye (ö.124) gelince, bu âlimimizin bir ilke imza attığını görüyoruz. İmam Süheyli’nin de belirttiği gibi İmam Zühri, siyer dalında yazılmış ilk eserin sahibidir. Soy olarak Kureyş’e mensup olan ve onlarca sahabî ile görüşmüş olan İmam Zühri, tahmin edildiği üzere Halife Ömer ibn Abdulaziz’in emri ile Kitabü’l-Meğazi isimli eserini kaleme almış, özellikle isminde de anlaşıldığı gibi Efendimiz’in savaşlarına ve hayatına dair çok önemli bilgileri bu eserinde kaydetmiştir.

İmam Zühri’nin başlattığı bu yeni çığır, yine onun talebeleri olan ve her biri ilim dünyamızın bir yıldızı olan üç büyük âlim ile devam etmiştir. Bunlar; Musa b.Ukbe (ö.141), Ma’mer b. Raşid (ö.153) ve bu alanın en meşhuru olan Muhammed b. İshak’tır. (151) İbn Ukbe’nin kaleme aldığı eser ne yazık ki elimizde yoktur. Ama hemen hemen ilk dönem siyer kitaplarının hepsinde ona atıflar vardır. İmam Malik’in’de hocası olan İbn Ukbe, bu alanda önemli bir gayret ortaya koymuştur. İmam Malik hocasının bu yönünü anlatmak için; “Siyer ilmini öğrenmek isteyen biri, kesinlikle Musa b. Ukbe’ye müracaat etmelidir” demiştir.

Ma’mer b. Raşid ise zamanın en meşhur hadisçi ve fakihlerinden biridir. Güvenirliği konusunda olumsuz hiçbir şey duyulmamıştır. Siyer alanında yazdığı Kitabü’l-Meğazi adlı eseri her ne kadar bize ulaşmamışsa da, daha sonraki eserler, ondan çokça bahsetmişlerdir. Abdürrezzâk es-San’âni ve İbn Nedim onun eserinin bu alanda ne kadar önemli olduğunu bize nakletmektedirler.

İmam Zühri’nin en gözde talebelerinden olan Muhammed İbn İshak (ö.151) gerçekten siyer alanında çok önemli bir isimdir. Her ne kadar bazı cerh ve ta’dîl âlimlerinin çok sert eleştirilerine ve tenkitlerine maruz kalmışsa da, başta hocası İmam Zühri olmak üzere, birçok meşhur âlimin takdirlerini kazanmıştır. Mesela hocası İmam Zühri onun hakkında; “Meğazi ilmini öğrenmek isteyen İbn İshak’a müracaat etsin” demektedir. Talebesini bu alanda kendinden daha bilgili sayan İmam Zühri, siyer konusunda zaman zaman kendisine sorular sormuş ve onun verdiği bilgileri insanlarla paylaşmıştır.

Yine İmam Şafiî; “Meğazide derinleşmek isteyen kimse, İbn İshak’a muhtaçtır” derken, Süfyân ibn Uyeyne; “İbn İshak yaşadığı müddetçe Medine’de ilim yok olmaz” demektedir. İbn Adiyy ise biraz daha iddialı bir ifade ile: “Bu ilim dalında hiçbir eser onun eserinin seviyesine ulaşmamıştır” demiştir.

Bu büyük üstadın Siretü İbn İshak adı ile meşhur olan, ama asıl adı Kitabü’l-Mübtede ve’l-meb’as ve’l-meğazi olan eserine gelince, ne yazık ki bu eser özgün hali ile günümüze kadar ulaşmamıştır.

Gerek zamanında, gerek zamanından sonra, büyük bir şöhrete ermiş olan bu eserin günümüze ulaşmaması büyük bir kayıp iken, İbn Hişam’ın bu eserin büyük bir bölümünü nakletmesi ve yine başta Muhammed Hamidullah Hocamız olmak üzere, birkaç çağdaş âlimimizin eksik nüshalar ve bölümler üzerinde yaptıkları araştırmalar, neredeyse Siretü İbn İshak’ın tamamını ortaya koyacak düzeyde olması ise sevindiricidir.

İbn İshak’ın es-Sire’sinin bize ulaşmasında büyük emeği olan İbn Hişam’a (ö.218) gelince, o bu eseri İbn İshak’ın en önemli talebelerinden ve bu eserin ravilerinden biri olan Ziyad b. Abdullah el-Belkâî’den almıştır. el-Belkâî’nin Kûfî-Bağdâdi diye meşhur olan nüshasını esas alan İbn Hişam, bazı yerleri kısaltmış, bazı yerleri tamamen çıkartmış, bazı yerlere ise çeşitli ilavelerde bulunmuştur. İbn Hişam’ın bu müdahaleleri ile eser her ne kadar sahibi tarafından hep İbn İshak’a nispet edilmişse de, Siretü İbn Hişam, Tezhîbü İbn Hişam şeklinde anılmış ve bu hali ile meşhur olmuştur. Bugün siyer ilmi sahasında, en kadim ve en meşhur kitap işte bu eserdir. Hakkında çok şey söylenip, birçok araştırma yapılmış olan bu eser, siyer ilmi ile uğraşan her talibin başucu kaynaklarının sertacıdır.

Siyer ve tarih alanında en az İbn İshak kadar meşhur olmuş ikinci bir âlimden bahsedeceksek o kesinlikle Vakıdî’dir. Asıl adı Muhammed ibn Ömer el-Vakıdî (ö. 207) olan bu âlimimiz, başta Hadis, Kıraat, Tefsir ve Edebiyat olmak üzere birçok alanda eserler vermiş olsa da, onun en meşhur iki eseri, Kitabü’l-Megazi ve Tarih-i Kebir’dir. Özellikle meğazi kitabı siyer konusunda oldukça önemli bilgiler ihtiva etmektedir. Yalnız Vakıdî, hem yaşadığı çağın, hem de daha sonraları gelen âlimlerin çok sert ve şiddetli eleştirilerine muhatap olmuştur. Birçoğu onun verdiği bilgileri sahih olarak görmemiş ve ondan yapılan nakilleri kabul etmemişlerdir. Ama onu eleştirenlerin bile kabul edip, takdir ettikleri bir talebesi vardır ki, o talebe hocasının bile en büyük itibarı olmuştur. O talebe Tabakâtü’l-Kübrâ’nın sahibi, İbn Sa’d’dan başkası değildir. İbn Sa’d (ö. 230) hocası Vakıdî’nin yanında bir taraftan ilim tahsil ederken, bir taraftan da onun eserlerinin kâtipliğini yapmıştı. Aralarında hoca-talebe ilişkisinin çok ötesinde müthiş bir sevgi bağı tesis edilmiş ve İbn Sa’d, vefatına kadar hocasının yanından ayrılmayarak, ona karşı müthiş bir vefa sergilemiştir.

Onun meşhur kitabı Tabakât, bugün 13 cilt halinde kütüphanelerimizin en değerli eserlerinden biri olarak İslam ilim tarihine büyük bir hizmet vermektedir. Bu önemli eserin ilk iki cildi risaletin genel bir tarihinden başlayarak, Efendimiz’in doğumuna, oradan da vefatına kadar çok önemli bilgiler içermektedir. Diğer ciltlerinde ise binlerce Sahabî ve Tabiîn hakkında malumatlar mevcuttur. Onun eserini değerlendiren meşhur âlim Hatîb el-Bağdadi şöyle diyecektir: “Her ne kadar hocası Vakıdî güvenilir bir kişi değilse de, kendisi çok güvenilir birisidir.”

Siyer ilminde İbn Sa’d’ı anlatıp da, onun en önemli talebelerinden olan el-Belâzurî’yi (ö. 279) anlatmasak bir şeyleri eksik bırakmış oluruz. Belâzuri, siyer alanında yazdığı iki kıymetli eseriyle bize çok önemli bilgiler sunmaktadır. Ensâbu’l-Eşraf adlı kıymetli eseri, hocası İbn Sa’d’ın Tabakat’ı gibi, birçok şahsiyet hakkında bilgiler verirken, özel olarak da, Efendimiz’in dedeleri, amcaları ve amcaoğullarından başlayarak, Emeviler döneminin sonlarına kadar büyük bir İslam tarihi niteliği taşımaktadır. Özellikle Efendimiz’i anlattığı bölümlerde çok orjınal ve başka hiçbir eserde olmayan bilgiler aktarmaktadır. Belâzurî’nin ikinci kıymetli eseri ise Fütühu’l-Buldân’dır. Beldelerin fetihleri anlamında olan bu eserde, Efendimiz’in hicretinden başlayarak, Hz. Ömer dönemindeki fetihlere kadar geçen süreci anlatır. Bu eserde de yine birçok eserde olmayan bilgilere rastlamak mümkündür.

Siyer Kaynakları

Siyer kaynakları dediğimiz zaman aklımıza ilk gelen doğumundan vefatına kadar Efendimiz’in (sav) bereketli hayatını bize anlatan tüm kitaplardır. Ama O’nun (sav) din binasındaki yerini bilen, peygamber demenin ne demek olduğunun bilincinde olan biri, aslında tüm dini ve insani metinlerin O’nunla şöyle yada böyle alakalı olduğunu itiraf edeceklerdir. Çünkü Allah Resulü demek; din, iman, islam, hayat ve ahiret demektir. Dolayısı ile siyer kaynakları dediğimiz anda böyle büyük bir sermayenin karşısında olduğumuzun bilincinde olmalıyız. Bu önemli noktanın altını çizdikten sonra, yinede istifade imkânlarını arttırmak için bir kaynak tasnifi yapmak durumundayız.

Bu tasnifi iki temel başlık altında yapabiliriz.

Bunlar:

1-Asıl Kaynaklar
2-Yardımcı Kaynaklar

– Asıl Kaynaklar, doğrudan Efendimiz’i konu alan tüm kitaplardır. Bunlar adları ne olursa olsun muhtevası Efendimiz’in bereketli hayatı olan; Siyer, Meğazi, Tabakat, Delâil/Hasâis ve Şemâil kitaplarının hepsidir. Şemail kitabı için büyük hadis alimi Tirmizî’nin (v.279/892) eş-Şemâilu’n-Nebeviyyesi örnek olarak verilebilir. Tirmizi’nin bu eseri üzerine son çalışmayı Prof. Dr. Ali YARDIM gerçekleştirmiştir.”Peygamberimiz’in Şemaili” (İstanbul, 1998, Damla Yayınevi) adıyla neşredilen bu çalışma, tabir caizse, modern bir şerhtir.

Ama burada gözden kaçan ve ihmal edilen bir nokta var ki, o da; Kur’an, Sünnet ve Hadis kitaplarının da siyer meselesinde asıl kaynaklar olduğu gerçeğidir. Bugün doğru bir peygamber anlayışının tesisi, zaten temelini Kur’an’ın atacağı ilkeler üzerinde oluşturmalıdır. Dolayısı ile doğru bir siyer okuması, ancak başta Kur’an, Sünnet ve Hadis kitapları olmak üzere, özel olarak da bu alanda yazılmış tüm asıl kaynaklardan kifayet miktarı istifade edilerek sağlanacaktır.

Yardımcı Kaynaklara gelince, bunlarda doğrudan Efendimiz’i konu almasa da, bir şekilde siyeri doğru anlamamıza katkı sağlayacak diğer tüm kaynaklardır. Mesela; Arapları konu alan edebi ve şiirsel metinler, tarihi ve coğrafi kitaplar, nesep/soy ve çeşitli lügatler, tefsir, fıkıh, kelam ve tasavvuf alanında yazılmış kitaplar, yardımcı kaynaklar başlığının altında sayılabilir.
Kaynaklar meselesinde önemli olan bu hususa değindikten sonra, şimdi yerimizin imkân verdiği ölçüde başta kendi istifade ettiğimiz kaynaklar olmak üzere, siyer ilminde önemli bir yerleri olan bazı kitapların isimlerini sizlerle paylaşalım.

1.Siretü İbn İshak (ö.151) ve Siretü İbn Hişam (ö.218)
2.Vakıdî (ö. 207), el-Megaziyü’n-Nebeviyye ve Tarih-i Kebir
3.İbn Sa’d (ö. 230), Tabakâtü’l-Kübrâ
4.el-Belâzurî (ö. 279), Ensâbu’l-Eşraf ve Fütühu’l-Buldân
5.Taberî (ö. 310), Tarihu’t-Taberî
6.İbn Hazm (ö.456), Cevâmi’u’s-Sire ve Cemheretü Ensâbi’l-Arab
7.İbn Esir (ö.630), el-Kamil fi’t-Tarih
8.İbn Seyyidünnâs (ö.734), Uyûnü’l-Eser
9.İbn Kayyim el-Cevziyye (ö.751) Zadü’l-Me’ad
10.İbn Kesir (ö.774), el-Bidâye ve’n-Nihâye
11.Markîzî (ö.845), İmtâu’l-Esma ve el-Haber ani’l-beşer
12.Semhûdî (ö.911), Vefâu’l-Vefa
13.İmam Kastalani (ö.924), Mevâhibü Ledünniye
14.Muhammed b. Yusuf ed-Dimeşki (ö.942) Siretü’ş-Şâmiyye
15.Nûreddin Halebî (ö.1044), es-Siretü’l-Halebiyye (İnsanü’l-Uyûn)

Elbette siyer alanında yazılmış eserler sadece bunlarla sınırlı değildir. Biz birazda en önemli gördüğümüz eserleri sizlerle paylaşmak istedik. Bu eserlere ilave olarak aslında doğrudan siyer ile alakalı olmayıp, özel olarak sahabeyi anlatan kitaplardan dört önemli eseri de burada anmamız gerekmektedir. Değil mi ki; talebeyi anlamak, muallimi anlamaktır; değil mi ki her sahabîye Efendimiz’den bir iz düşmüştür, o halde sahabeyi anlatan bu kitaplar bize siyere dair birçok bilgiye ulaşmamıza imkân sağlayacaktır.

Bu alanda yazılmış mühim altı eser ise şunlardır:

1.İbn Kâni (ö.351), Mu’cemu’s-Sahabe (15 cilt; 1225 sahabinin naklettiği 2551 hadis vardır)
2.Ebû Nuaym el-İsbehani, (ö. 430) Marifetü’s-Sahabe (5 Ciltten oluşur, 4235 sahabi, 8148 rivayet)
3.İbn Abdilberr (ö.463), el-İstiâb fî Ma’rifeti’l-Ashab (Endülüs, 4 cilt, 4227 sahabi)
4.İbn Esir (ö.630), Usdu’l-Ğabe fî Ma’rieti’s-Sahabe (Cizre, Cezeri’dir; 8 cilttir; 6688 erkek, 1023 hanım sahabi, toplam 7711)
5. ez-Zehebî, (ö.748) Dımeşk’te doğdu. Türk asıllı olup dedeleri Diyarbakır civarında yaşamışlardır. Siyeru a’lam’in-Nübela Tabaka tabaka nesiller incelenmektedir.
6.İbn Hacer (ö.852), el-İsâbe fî Temyizi’s-Sahebe ( 150 kitabı var, en meşhur kitabı Fethu’l-Bari… 12.300 şahıs incelenir, bunların 8987 tanesi sahabidir.

Burada önerdiğimiz kitapların birçoğunun ne yazık ki, Türkçe tercümelerinden şuan için mahrumuz. Dolayısı ile okuyucularımızın büyük bir kısmı şimdiye kadar olduğu gibi bizden yine Türkçe kitap tavsiyesi isteyeceklerdir.

Türkçe Siyer Kaynakları

Efendimiz’in (sav) bereketli ve örnek hayatına dair yapılan çalışmaların ne kadar fazla olduğu işin ehline malumdur. Birkaç haftadır siyer kaynaklarımıza dair yazdığımız yazıları takip edenler, bunun ilk günden itibaren başlayıp, ne boyuta vardığını fark etmişlerdir. Geçen haftaki yazımızda bu kaynaklara dair 15 kitaplık bir liste vermiştik. Bu listedeki kitapların yarısından fazlasının şu an Türkçe tercümelerinin yapıldığını biliyoruz. İsteyenler bu kitapların tercümelerine ulaşabilirler.

Bugün elimizde bulunan bu tercümelerin yanında, son dönemlerde Arapça yazılıp Türkçeye kazandırılan birçok eser de kütüphanelerimizde mevcuttur. Bunların dışında Rabbimize sonsuz hamdler olsun ki, Türkçe kaleme alınan birçok telif esere de şuan sahibiz. İlk Türkçe eserin Siyer-i Nebî ismi ile Erzurumlu Mustafa Darir Efendi’ye ait olduğu söylenir. Hicri 790, Miladi 1388 yılında Mısır’da kaleme alınan bu eser, Mustafa Darir Efendi’nin genel düşüncesine uygun olarak edebi, şiirsel ve tasavvufi izler taşır. Doğuştan gözleri görmediği için, birçok kitabı birilerine okutup öyle ilim tahsil etmiştir. Zaten Mustafa Efendi’ye “Darir” lakabını kazandıranda bu yönü olmuştur. Bu kıymetli âlimimiz yazdığı eserle yıllarca Osmanlı kütüphanelerine hizmet etmiş ve kendinden sonraki dönemlerde yazılacak birçok esere de rehberlik etmiştir.

Mustafa Darir Efendi’den sonrada bu toprakların yetiştirdiği birçok âlimin, Efendimiz’in hayatına dair kaleme aldıkları birbirinden kıymetli eserlerin olduğunu biliyoruz. Bu eserlere dair tanıtıcı bazı bilgileri sizlerle paylaşmak isterdik, ama buna yerimiz imkân vermiyor; bunun için birkaç temel hususa değinerek, son dönemlerde kaleme alınan bazı tercüme ve telif kitaplardan oluşturduğumuz, Türkçe siyer kaynaklarına dair listemizi sizlerle paylaşacağız

Siyer kitaplarımızın genel bir eksikliği anlatılan olayların bir bütün olarak ele alınamaması, bazı olaylar öne çıkarılırken bazı önemli noktaların ihmal edilmesi olduğunu söylemiştik. İşte bu genel eksikliği gidermenin yolu siyeri tek bir kitaptan ve tek başına okuma yerine, birkaç arkadaş ile beraber çeşitli kaynakları bir arada beraberce okumaktır. Buna imkânı olanların böyle yapmaları kendilerine siyer konusunda çok güzel kazanımlar sağlayacağı muhakkaktır. Buna imkânı olamayanlar ve ille de tek başına okumayı tercih edenler ise işin başında neyi öğrenmek istediklerini iyice tespit edip, ona göre okuyacakları kitabı belirlemelidirler. Eğer öğrenmek istedikleri nokta siyerin sadece tarihi yönü ise okuyacakları kitap farklı, eğer siyerin felsefesi ise daha farklı, eğer Efendimiz’in muhteşem ahlakı ise daha da farklı olacaktır. Bunun için âcizane ben muhatabı tanımadan tavsiye edilecek kitapları, hastayı muayene etmeden ilaç tavsiye edenlere benzetirim.

Bu ön bilgiler ışığında ister tercüme olsun, isterse telif olsun bugün elimizin altında bulunan siyer kitaplarımızdan oluşturduğumuz liste şöyledir.

1.Martin Lings/ Ebubekir Siraceddin, Hz. Muhammed’in Hayatı
2.Reşit Haylamaz, Gönül Tahtımızın Eşsiz Sultanı Efendimiz
3.Abdurrahman Zapsu, Büyük İslam Tarihi, Hz. Muhammed Dönemi
4.Mevlânâ Şiblî Numânî, Son Peygamber Hz. Muhammed
5.M.Fethullah Gülen, İnsanlığın İftihar Tablosu Sonsuz Nur
6.Muhammed Hamidullah, İslam Peygamberi
7.Ebu’l Âlâ el-Mevdûdi, Tevhid Mücadelesi ve Hz. Muhammed’in Hayatı (Mekke)
8.Ramazan el-Bûtî, Fıkhu’s-Sîre
9.Celaleddin Vatandaş, Hz. Muhammed’in Hayatı ve İslam Daveti
10.Münir Muhammed Gadban, Nebevi Hareket Metodu
11.İzzet Derveze, Kur’an’a Göre Hz. Muhammed’in Hayatı
12.Muhammed Ebu Zehra, Son Peygamber Hz. Muhammed
13.Ahmed Nedvi ve Said Sahib Ensari, Asr-ı Saadet
14.Heyet, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam
15.M. Asım Köksal, Hz. Muhammed ve İslamiyet

Elbette şuan elimizde var olan Türkçe siyer kitapları bunlarla sınırlı değildir. Bunların dışında da birbirinden kıymetli birçok eserin olduğunu biliyoruz. Ama biz genel bir liste olsun diye bu 15 kitabı sizlerle paylaşmayı uygun gördük.

Burada iki temel noktaya dikkatlerinizi çekip, bu konuda yazdığımız yazıları nihayete erdirelim. Bunlardan:

İlki: Eğer ilk kez bir siyer kitabı okuyacaksanız ilk 5 kitaptan birini seçip, okuyabilirsiniz.

İkincisi: Kitapların hiçbiri mutlak doğrudur anlamına gelmez. Allah’ın kitabının dışındaki tüm kitaplar netice itibari ile bir beşerin elinden çıkmıştır. Beşerin ise hakikatin ne kadarına vakıf olduğu bellidir. Dolayısı ile hiçbir kitap mutlak doğru olarak okunmayacağı gibi, hiçbir kitapta mutlak yanlış olarak okunmamalıdır.

(2216)