Hz. Peygamber (sas) ve Müsamaha (Hilm) | Siyerden Ahlâka 27. Bölüm

Muhammed Emin Yıldırım Hocamızın anlatımı, Nuri Sardoğu ve Muhammed Cahit Şahinler’in sunumuyla Efendimiz’in (sas) güzel ahlâkını öğrenmeye gayret edeceğimiz Siyerden Ahlâka serimizin 27. bölümü.

1. Giriş ve Hilm Kavramının Doğru Anlaşılması

• Hilm ve Öfke: Hilm, asla öfkelenmemek demek değildir. Öfke aslında asil bir duygudur ve insanı hak/hakikat uğrunda “Ömerleştiren” bir potansiyele sahiptir.
• Öfke Ateşi: Öfke kontrol edilmediğinde koca bir ormanı veya bir evi yakan ateşe dönüşür; ilişkileri, akrabalıkları yıkar. İşte bu kontrolsüz ateşi söndüren ve öfkeyi kontrollü bir hale getiren ilacın adı hilmdir.
• Hilm Nedir?: Karşıdakinin tepkisine veya kışkırtmalarına göre konum almamak; sabırla, temkinle, olay hak ettiği oranda karşılık vermektir.
• Cahile Verilecek Cevap: Furkan Suresi’nde Rahman’ın has kullarının yeryüzünde vakar ve hilm ile yürüdükleri, cahiller onlara sataştığında “Selam” deyip geçtikleri belirtilir. Cahile cevap vermek onu senin seviyene çıkarmaz, seni onun seviyesine (cehalete) çeker.

2. Öfkeyi Doğru Yere Kanalize Etmek

• Yanlış ve Doğru Öfke: Müslüman, öfkesini basit meseleler (trafik, ev içi kazalar vb.) yerine asıl zalimlere (İsrail, Siyonizm, Doğu Türkistan’daki zulme) saklamalıdır. Zalime öfkelenmek insana imanın tadını aldırır.
• Hadis-i Şerif (Mahmud b. Rebi anlatıyor): Bir adam eşine tek seferde üç kez “boşsun” dediğinde Hz. Peygamber’in (sas) yüzü kıpkırmızı olmuş ve “Allah’ın diniyle alay mı ediyorsun?” diyerek çok sert tepki göstermiştir. Bu, Allah’ın sınırları aşıldığında gösterilen haklı ve nebevi bir öfkedir.

3. Hz. Peygamber’in (sas) Hayatından Hilm Örnekleri

• Mekke Yılları: 13 yıl boyunca ağır zulümlere rağmen, elinde Zübeyr, Sa’d b. Ebu Vakkas gibi güçlü isimler varken bir “gerilla grubu” kurup intikam alma yoluna gitmemiş, düşmanın onu şiddet minderine çekmesine hilmiyle engel olmuştur.
• Zülhuveysıra (Harici Lideri): Hz. Peygamber’in yakasından çekip ensesinde iz bırakarak “Adil ol ya Muhammed!” diyen bedeviye bile gülümseyerek “Yeryüzünün en adil insanına mı bunu söylüyorsun?” diyerek hilmle karşılık vermiştir.
• Yahudi Tüccar Zeyd b. Sa’ne: Hz. Peygamber’i denemek için vadesi gelmemiş borcunu hakaretler ederek (Abdülmuttalib oğullarına laf atarak) istemiş, Hz. Ömer’in kılıcını çekmesine rağmen Efendimiz ona borcunu fazlasıyla ödemiştir. Zeyd, Tevrat’ta yazan “Cahillerin cehli onun hilmini artırır” vasfını test ettiğini söyleyip Müslüman olmuştur.
• Süheyl b. Amr: Bedir’de esir düştüğünde Hz. Ömer onun ön dişlerini sökmek istemiş ancak Hz. Peygamber “Sabret, bir gün gelir bu adam seni memnun edecek bir şey yapar” diyerek hilm göstermiştir. Hudeybiye’de anlaşma metnindeki ifadelere de itiraz eden Süheyl, Efendimizin vefatı sonrasındaki irtidat (dinden dönme) olaylarında kılıcını çekip Mekkelileri İslam’da tutan o muazzam konuşmayı yapmıştır.

4. Sahabe-i Kiram’ın Hilm Örnekleri

• Hz. Ebubekir (ra) ve Melekler: Bir adam Hz. Ebubekir’e hakaret ederken Hz. Peygamber tebessüm etmiş, ancak Ebubekir 3. seferde dayanamayıp cevap verince Peygamberimiz hüzünlenip kalkmıştır. Nedenini sorduğunda “Sen susarken senin yerine melekler cevap veriyordu, sen konuşunca melekler gitti” buyurmuştur.
• Hz. Ömer’in (ra) Hak Karşısında Durması (El-Vakkaf indel Hak): Halifeliği döneminde mehir konusuna sınır getirmek istediğinde bir kadın ayağa kalkıp ayetle itiraz edince Hz. Ömer öfkelenmek yerine, “Bir kadın Allah’ın kitabını Ömer’den daha iyi biliyor” diyerek hakka teslim olmuştur.
• Hz. Ayşe (ra) ve Yahudiler: “Es-samü aleyküm (ölüm/zehir üzerine olsun)” diyen Yahudilere öfkelenip beddua eden Hz. Ayşe’yi, Peygamberimiz “Dur, Allah rıfk sahibidir, sadece ‘ve aleyke (sana da)’ de” diyerek sakinleştirmiştir.
• Ka’b b. Malik: Mescitte borçlusuyla yüksek sesle tartışırken Peygamberimizin hücre-i saadetten eliyle “borcun yarısını indir” işaretini görmüş ve öfkesini anında yutarak “Lebbeyk Ya Resulallah” deyip emre itaat etmiştir.
• Ebu Derda: Şam’da sarhoş bir adama hakaret edenleri uyararak, “Siz sarhoş gibi davranıyorsunuz. Bağırıp çağırarak değil, onu evine götürüp iyilikle nasihat ederek bu çukurdan kurtarabilirsiniz” diyerek failden ziyade fiile odaklanmıştır.

5. Hilm, Müsamaha ve İzzet Dengesi

• İslam “hoşgörü dinidir” diye bu kavramın içinin boşaltılması yanlıştır. Hz. Peygamber savaş peygamberi olduğu kadar merhamet peygamberidir de. Hoşgörü adı altında İslam’ın izzetinden taviz verilemez; fakat “ben sert bir adamım” diyerek insanları kırıp dökmek de İslam ahlakı değildir. Ebu Cehil’in gerçek adı Ebul Hakem (Hikmetin babası) olduğu hâlde öfke kontrolsüzlüğü ve hakka karşı cehaleti sebebiyle cehaletin babası ilan edilmiştir.

6. Hz. Peygamber’den Öfke Kontrolü Tavsiyeleri

• 1. Halinizi değiştirin: Ayaktaysanız oturun, oturuyorsanız yatın veya oradan uzaklaşın.
• 2. Abdest alın: Öfke ateştendir ve ateşi su söndürür.
• 3. Mekânı terk edin: Sakinleşene kadar başka bir yere gidin.
• 4. Öfkenizi zalime saklayın: Gerçek düşmana olan öfkeniz (İsrail vb.), sizi etrafınızdaki küçük kusurlara karşı daha toleranslı yapacaktır.

(71)